Dziś mija 82. rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego. 1 sierpnia 1944 roku walka o wolną Stolicę stała się jednym z najbardziej znaczących i heroicznych zrywów niepodległościowych w historii Polski, będąc zarazem świadectwem determinacji tysięcy żołnierzy oraz ludności cywilnej.

Historia Powstania Warszawskiego wiąże się także z lokalnymi dziejami Chojny. Jesienią 1944 roku na terenie miasta powstał podobóz kobiecy KL Ravensbrück (Konzentrationslager Ravensbrück – Außenkommando Königsberg/Neumark). Do obozu trafiały kobiety zmuszane do ciężkiej pracy przymusowej – w dużej mierze właśnie uczestniczki oraz cywilne obywatelki Warszawy, ewakuowane i deportowane ze stolicy po upadku zrywu.

Wśród więźniarek chojeńskiego podobozu znalazły się m.in. Stefania Sołtys oraz Jadwiga Chomicka. Historia Jadwigi Chomickiejstała się po latach kanwą przejmującego dokumentu filmowego pt. „Dziewczynka ze zdjęcia”. Obraz opowiada o losach młodej więźniarki, jej obozowych doświadczeniach w Chojnie oraz drodze, jaką przeszła od momentu wybuchu Powstania Warszawskiego aż po lata powojenne. Film, prelekcje i pokazy organizowane przez Instytut Pamięci Narodowej oraz instytucje muzealne stanowią ważne przypomnienie o dramatycznych losach kobiet, które po walkach w stolicy trafiły na teren ziemi chojeńskiej.

Powstanie Warszawskie wybuchło 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17:00, określanej kryptonimem „W”. Głównym celem Armii Krajowej było wyzwolenie stolicy spod okupacji niemieckiej siłami własnymi, zanim do miasta wkroczą wojska radzieckie, co miało pozwolić na ujawnienie się legalnych władz Polskiego Państwa Podziemnego. Zrywem dowodzili gen. Tadeusz Komorowski „Bór” oraz płk Antoni Chruściel „Monter”.

W pierwszych dniach zrywu żołnierzom polskim udało się opanować znaczne obszary Śródmieścia, Starego Miasta, Woli,Mokotowa, Powiśla i Żoliborza. Powstańcy nie zdołali jednak opanować najważniejszych obiektów strategicznych, takich jak mosty, dworce kolejowe, lotnisko na Okęciu czy silnie ufortyfikowane niemieckie punkty oporu.

Od 5 sierpnia dowództwo nad siłami niemieckimi przejął gen. SS Erich von dem Bach-Zelewski, rozpoczynając brutalną kontrofensywę. W pierwszych dniach natarcia oddziały niemieckie dopuściły się masowej zbrodni na ludności cywilnej,określanej jako Rzeź Woli, w której zamordowano od 30 do 60 tysięcy bezbronnych mieszkańców. Taktyka wroga polegała na odcinaniu od siebie poszczególnych dzielnic i ich sukcesywnej likwidacji.

Jedną z najbardziej dramatycznych kart powstania była trwająca blisko miesiąc obrona Starego Miasta. Pod koniec sierpnia, w wyniku zmasowanych bombardowań i ostrzału artyleryjskiego, dzielnica legła w gruzach. Na początku września ponad 4,5 tysiąca wycieńczonych obrońców ewakuowało się ze Starówki kanałami ściekowymi do Śródmieścia i na Żoliborz.

We wrześniu walki przeniosły się na Powiśle, Mokotów oraz Żoliborz. Mimo że w połowie miesiąca wojska radzieckie zajęły prawobrzeżną część Warszawy (Pragę), uderzenie zbrojne wstrzymano, a powstańcom odmówiono realnego wsparcia. Próby przeprawy przez Wisłę podjęte przez żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego zakończyły się ogromnymi stratami. Sytuacja obrońców oraz cywilów ukrywających się w piwnicach stała się katastrofalna ze względu na brak żywności, wody i amunicji.

Po 63 dniach wyczerpujących walk, 2 października 1944 roku, podpisano układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie. W wyniku powstania zginęło około 16–18 tysięcy powstańców oraz od 150 do 200 tysięcy cywilnych mieszkańców stolicy. Po kapitulacji miasto zostało wysiedlone – cywile trafiali do obozu przejściowego Dulag 121 w Pruszkowie, a stamtąd na roboty przymusowe lub do obozów koncentracyjnych (w tym kobiety z Warszawy trafiały m.in.do KL Ravensbrück oraz jego podobozu w Chojnie). Na rozkaz Adolfa Hitlera ocalała zabudowa Warszawy została w kolejnych miesiącach niemal całkowicie zburzona i spalona.

Źródła:

• Muzeum Powstania Warszawskiego (1944.pl) – oficjalne opracowania historyczne, kalendarium i archiwum historii mówionej.
• Instytut Pamięci Narodowej (IPN) (przystanekhistoria.pl) – artykuły naukowe oraz materiały edukacyjne dotyczące zrywu z 1944 roku oraz obozów przejściowych i przymusowych (m.in. KL Ravensbrück).
• Muzeum Dulag 121 (dulag121.pl) – materiały źródłowe i relacje dotyczące wypędzenia ludności cywilnej Warszawy i jej dalszych losów.
• Władysław Bartoszewski, „1859 dni Warszawy”, Wydawnictwo Znak.
• Norman Davies, „Powstanie ’44”, Wydawnictwo Znak.