[…] Obejmując rządy w przyznanej sobie testamentem ojca części Branderburgii, margrabia Jan przystąpił do zorganizowania scentralizowanego aparatu władzy wzorowanego na urządzeniach wprowadzonych przez Joachima Nestora z roku 1516. Utworzone przezeń z siedzibą w Kostrzyniu organy władzy obejmowały wszystkie dziedziny życia kraju, a zwłaszcza sprawy wymiaru sprawiedliwości, stosunków lennych, wojskowości oraz poboru podatków.99 Ograniczeniu uległa samodzielność miasta, a szlachta skupiona wokół panującego stała się w większości uległym instrumentem jego władzy.
W wieku XVI za rządów margrabiego Jana ostatecznie wykrystalizowało się pojęcie powiatu chojeńskiego jako jednolitego regionu. Równocześnie zanikły dawne podziały na tzw. ziemie (terrae – Landschaften). Określenie powiat (niem. Kreis) źródłowo odnotowane zostało po raz pierwszy w roku 1557.100
Mimo absolutystycznych tendencji margrabiego Jana, za jego czasów zaznaczył się dalszy rozwój instytucjonalnych form życia stanowego na Ziemi Chojeńskiej. Wiemy, że w roku 1569 funkcję reprezentacji stanowej z ramienia powiatu chojeńskiego sprawowali trzej czołowi przedstawiciele miejscowej szlachty. Dalszy postęp w rozwoju partykularnego. życia stanowego dokonał się w okresie wojny trzydziestoletniej i w dziesięcioleciach następnych. W tym okresie ustalił się ostateczny urząd tzw. dyrektora powiatu (Kreisdirektor). Równolegle do urzędy dyrektora powiatu rozwinęła się funkcja generalnego poborcy podatków (niem. Einnehmer des Kreises). Obydwa wymienione wyżej oraz inne urzędowe stanowiska ukształtowane na fali rozwoju życia stanowego Nowej Marchii były zalążkami późniejszych pruskich władz powiatowych (niem. Landratämter).
W okresie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Ziemia Chojeńska doznała straszliwych klęsk.101 Pierwszą fazę wojny toczącej się w latach 1618-1620 w Czechach, region nasz odczuwał tylko pośrednio. Dopiero w roku 1627 wojska carskie wówczas jeszcze sprzymierzone z elektoratem brandenburskim, wkroczyły na teren Ziemi Chojeńskiej, kierując się dalej na północ. Garnizony cesarskie dowodzone przez gen. Montecuculi dały się srodze we znaki miastom, a zwłaszcza Chojnie, Trzcińsku i Mieszkowicom. Samowolę dowodów i rozkiełznanie żołnierstwa odczuły także dwory szlacheckie i ludność wiejska. Nie pomogły skargi składane przez miasta i szlachtę elektorowi. Już w roku 1630 miasta Ziemi Chojeńskiej zapłaciły ogromne koszty wojenne. I tak Chojna – 100 319 talarów, Mieszkowice – 33 252 talary, Moryń 9552 talary. Nic dziwnego, że kiedy w tym samym jeszcze roku na teren Ziemi Chojeńskiej wkroczyły wojska szwedzkie, ludność z radością witała króla Gustawa Adolfa. W styczniu 1631 roku król szwedzki zawarł układ z Francją w Mieszkowicach. Niebawem też elektor brandenburski Jerzy Wilhelm przeszedł na stronę Szwedów. W czasie pertraktacji szwedzko-brandenburskich, które poprzedziły tę decyzję, korespondencję dyplomatyczną prowadził oddany Szwedom magistrat Chojny. Po klęsce wojsk szwedzkich i śmierci króla Gustawa Adolfa w bitwie pod Lützen w roku 1632 Szwedzi zostali wyparci na północ, a wojska cesarskie ponownie wtargnęły na Ziemię Chojeńską, niosąc z sobą nowe nieszczęścia. Lata 1635-1638 były okresem największych zniszczeń i niedoli mieszkańców Ziemi Chojeńskiej. W roku 1650 dopiero nastąpiło spokojnienie, kiedy ostatnie oddziały szwedzkie zmuszone zostały do opuszczenia Nowej Marchii. W latach 1674-1680 skutkiem nowej wojny brandenbursko-szwedzkiej kraj przeżył ponowny najazd Szwedów.
W drugiej połowie XVII wieku szczególnie w wyniku wewnętrznej polityki elektora Fryderyka Wilhelma (1640-1688) i jego następców zmierzających do ograniczenia wpływów szlachty na rządy, nastąpiło przesunięcie w układzie sił politycznych w kraju.Znalazło to wyraz także w zdanie struktury przedstawicielstwa stanowego w Nowej Marchii. Obok instytucji przedstawicielstwa szlachty działał odtąd konwent miast złożony z trzech wybieralnych “directores” reprezentujący trzy największe miasta Nowej Marchii: Myślibórz, Chojnę i Gorzów. Szczególnie spawy spoczywały w ręku syndyka miast Nowej Marchii.102 Dalszy wzrost wpływu panującego na system rządów stanowych zaznaczył ię w początkach XVIII wieku. Swobody szlachty brandenburskiej jeszcze bardziej ograniczył król Fryderyk Wilhelm I (1713-1740). Znamiennym faktem łamania przez władcę dążeń szlachty Ziemi Chojeńskiej było mianowanie na stanowisko landrata Samuela Ehrentreicha von Wethern. Ostry sprzeciw szlachty wywołał też dekret królewski z roku 1715 nakazujący wykonanie spisu i specyfikacji dóbr rycerskich.
Na sytuację polityczną Ziemi Chojeńskiej w XVII i na początku XVIII wieku miały poważny wpływ sukcesy polityki brandenburskiej na arenie międzynarodowej. Najważniejszymi z tych powodzeń były: 1) objęcie przez brandenburską linię Hohenzollernów w roku 1618 trony książęcego w Prusach, 2) opanowanie w wyniku wojny trzydziestoletniej całej wschodniej części Pomorza wraz z Kołobrzegiem, Koszalinem i Słupskiem, 3) zrzucenie polskiej zwierzchności lennej nad Prusami w roku 1657; konsekwencją tego była odbywa w roku 1701 w Królewcu koronacja elektora Fryderyka III na króla Prus. Dalszemu umocnieniu mocarstwowego stanowiska państwa Hohenzollernów sprzyjały klęski poniesione przez Szwedów w okresie III Wojny Północnej (1701-1721), a zwłaszcza utrata na rzecz Brandenburgii Szczecina wraz z całym obszarem ujściowym Odry.
Zagarniecie siłą Śląska przez Fryderyka II w latach czterdziestych XVIII wieku uwikłało Prusy w Górzna dla nich wojnę z koalicją austriacko-rosyjsko-francuską w latach 1756-1762.103 Wojna prowadzona przez tę koalicję przeciwko Prusom stanowiła obok wojny francusko-angielskiej. kolonie w Ameryce, tzw. europejski fragment wojny siedmioletniej. W latach tych bezpośrednie działania wojenne nawiedziły również Ziemię Chojeńską. W sierpniu 1758 roku wojska rosyjskie po silnym przygotowaniu artyleryjskim zdobyły twierdzę kostrzyńską. W kilka dni później Fryderyk II śmiałym manewrem przekroczył Odrę. Zmuszone do nagłem zmiany frontu wojska rosyjskie przyjęły bitwę w rejonie Chwarszczan i Sarbinowa, doznając całkowitej klęski. Bój ten znany jest w historiografii jako bitwa pod Zorndorfem (obecnie Sarbinowo). W następnym okresie wobec licznych niepowodzeń, jakich doznał Fryderyk II wojak rosyjskie niejednokrotnie nawiedzały Ziemię Chojeńską, a jej ludność ponosiła liczne ciężary i straty. O wydarzeniach tamtych lat opowiadały szczegółowo parafialne zapiski przechowywane niegdyś w Dębnie i Cychrach.104 Dopiero w roku 1762 na skutek nagłej zmiany polityki rosyjskiej wraz ze śmiercią carowej Elżbiety, Rosjanie opuścili Ziemię Chojeńską.
Długotrwały pokój, który po wojnie siedmioletniej przeżywała Ziemia Chojeńska przerwany został klęską Prusaków pod Jeną w roku 1806. Wojska francuskie w pościgu za armią pruską w dniu 1 listopada 1806 roku opanowały Kostrzyń, a następnie całą Nową Marchię. W okresie okupacji francuskiej w roku 1808 władze administracyjne Nowej Marchii przeniosły się z Kostrzyna do Chojny. Na skutek załamania się potęgi Napoleona po wyprawie na Moskwę w roku 1812 już w roku następnym wojska rosyjskie sprzymierzone z Prusami wkroczyły na Ziemię Chojeńską, Francuski garnizon w Kostrzyniu przez 13 miesięcy opierał się połączonym siłom prusko-rosyjskim. Miasto zostało wreszcie zdobyte w dniu 20 marca 1814 roku.105
Wielkie wstrząsy epoki napoleońskiej, a zwłaszcza pobyt wojsk francuskich na ziemiach marchijskich przyspieszyły tempo przemian społeczno-politycznych i przygotowały grunt dla przeobrażeń o charakterze kapitalistycznym również na terenie Ziemi Chojeńskiej.
99 H. Berghaus, Landbuch der Mark Brandenburg …, s.348
100 Die Kunstdenkmäler … (W. Hoppe, Geschichtliche Einleitung, s XXIII).
101 P. Schwartz, Die Neumark während des Dreissigjährigen Krieges, 2 tomy, Gorzów 1899 i 1902
102 Die Kunstdenkmäler … (W. Hoppe, Geschichtliche Einleitung, s. XXVIII – XXIX)
103 P. Schwartz, Zur Geschichte der Neumark während des Siebenjährigen Krieges, Berlin 1893
104 Powołał się na nie W. Hoppe, Geschichtliche Einleitung, s XXXI, w: Die Kunstdenkmäler …
105 Dts. Städtebuch: Küstrin
autor: Wiktor Fenrych
fragment: Towarzystwo Miłośników Ziemi Chojeńskiej “Z dziejów ziemi Chojeńskiej”; Szczecin 1969 Instytut Zachodniopomorski
